मार्ग यशाचा- २६ – ‘कले’तील दिशा आणि वाटा (भाग दोन)

मार्ग यशाचा- २६ – ‘कले’तील दिशा आणि वाटा (भाग दोन)

कला शाखेतील विद्यार्थी पदवी घेतल्यानंतर भारतातील सर्वोत्कृष्ट शिक्षण संस्था असणाऱ्या इंडियन इंस्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी(आयआयटी) किंवा नॅशनल इंस्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी(एनआयटी)मध्ये प्रवेश मिळवू शकतात. या संस्थांमध्ये शिक्षण घेतल्यामुळे विषयाचे सखोल ज्ञान प्राप्त करता येते.  आयआयटी आणि एनआयटीतील प्रगत तांत्रिक वातावरण, उच्च प्रशिक्षित अध्यापक आणि उत्तम सुविधांचा विद्यार्थ्यांना सर्वांगीण विकासासाठी मोठा लाभ होतो. या संस्थांमध्ये शिकणाऱ्या कलाशाखेच्या विद्यार्थ्यांना अध्यापन क्षेत्रासोबतच बहुराष्ट्रीय कंपन्यांमध्ये ‘मानव संसाधन’, ‘धोरण विश्लेषक’  आणि ‘सल्लागार’  म्हणून संधी मिळते.

प्रवेश प्रक्रिया आणि पात्रता

या संस्थांमध्ये प्रवेश मिळवण्यासाठी पुढील परीक्षा द्याव्या लागतात-

१) गेट (ग्रॅज्युएट ॲप्टिट्यूड टेस्ट फॉर इंजिनीअर्सी)– मानव्य आणि समाजशास्त्र विभाग (संकेतांक- एक्सएच). केवळ अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान या विषयांतील पदवीधरांसाठी असलेली ही परीक्षा आता कला  आणि मानव्यशाखेच्या विद्यार्थ्यांनाही देता येते. अर्थशास्त्र, इंग्रजी, मानसशास्त्र, समाजशास्त्र, तत्त्वज्ञान, भाषाशास्त्र हे विषय घेतलेले, पदवीच्या शेवटच्या वर्षातील किंवा पदवी पूर्ण केलेले विद्यार्थी ही परीक्षा देऊ शकतात. या परीक्षेत उत्तम गुण मिळवल्यास एम.ए. किंवा थेट पी.एच.डी. अभ्यासक्रमाला प्रवेश मिळतो. पात्र विद्यार्थ्यांना काही संस्थांमध्ये दरमहा विद्यावेतन  मिळते. मोठ्या सरकारी कंपन्यांमध्ये उच्च पदावर नोकरीची संधी मिळते.

२) आयआयटी-जॅम (इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी – जॉइंट ॲडमिशन टेस्ट फॉर मास्टर्स) (आयआयटी – पदव्युत्तर पदवी प्रवेशासाठी संयुक्त प्रवेश परीक्षा)- विशेषत: अर्थशास्त्र विषयातील पदव्युत्तर प्रवेशासाठी ही परीक्षा महत्त्वाची आहे.

३) सीयुईटी-पीजी (कॉमन युनिव्हर्सिटी एन्ट्रन्स टेस्ट-पोस्ट ग्रॅज्युएट– केंद्रीय विद्यापीठ पदव्युत्तर प्रवेश परीक्षा)- अनेक एनआयटी आणि केंद्रीय विद्यापीठे या परीक्षेतील गुणांच्या आधारे प्रवेश देतात.

आयआयटी मधील अभ्यासक्रम

१) मुंबई- एम.ए. (इंग्रजी), एम.ए. (तत्त्वज्ञान), एम.ए. (समाजशास्त्र). संकेतस्थळ: hss.iitb.ac.in, २) गौहाटी- बी.ए. (मुक्त कला/Liberal Arts), एम.ए. डेव्हलपमेंट स्टडीज (विकास अभ्यास). संकेतस्थळ: iitg.ac.in/hss,३) हैदराबाद- एम.ए. (विकास अभ्यास), एम.ए. (आरोग्य, लिंग (जेंडर) आणि समाज). संकेतस्थळ: shss.iith.ac.in, ४) गांधीनगर- एम.ए. (समाज आणि संस्कृती). संकेतस्थळ: hss.iitgn.ac.in, ५) कानपूर- एम.एस. (अर्थशास्त्र), एम.ए. (मानसशास्त्र). संकेतस्थळ: iitk.ac.in/hss, ६) मंडी- एम.ए. (विकास अभ्यास). संकेतस्थळ: hss.iitmandi.ac.in, ७) मद्रास- एम.ए. (विकास अभ्यास), एम.ए. (इंग्रजी अभ्यास), एम.ए. (अर्थशास्त्र). संकेतस्थळ: hss.iitm.ac.in, ८) दिल्ली- एम.ए. (संस्कृती, समाज आणि विचार), एम.एस.सी. (अर्थशास्त्र). संकेतस्थळ: hss.iitd.ac.in, ९) जोधपूर- एम.ए. (डिजिटल मानव्यशास्त्र). संकेतस्थळ: dh.iitj.ac.in

एनआयटीतील अभ्यासक्रम

१) तिरुचिरापल्ली- एम.ए. (इंग्रजी भाषा आणि साहित्य). संकेतस्थळ: nitt.edu, २) रुरकेला- एम.ए. (विकास अभ्यास), एम.ए. (समाजशास्त्र). संकेतस्थळ: nitrkl.ac.in, ३) नागपूर – एम.ए. (विकास अभ्यास). संकेतस्थळ: vnit.ac.in, ४) कालीकत- एम.ए. (इंग्रजी). संकेतस्थळ: nitc.ac.in,

विशेष निकष

१) आयआयटी गांधीनगर- कोणत्याही शाखेतील पदवी (किमान ५५ टक्के गुण). “गेट”चे गुण प्राथमिक चाळणीसाठी ग्राह्य धरले जातात. त्यानंतर संस्थेमार्फत स्वतंत्र चाचणी आणि मुलाखत घेतली जाते. २) आयआयटी गौहाटी- कोणत्याही शाखेतील पदवी (किमान ५० टक्के गुण). संस्थेची स्वतंत्र लेखी परीक्षा आणि मुलाखत यावर प्रवेश दिला जातो. ३) आयआयटी हैदराबाद- कोणत्याही शाखेतील पदवी (किमान ५५ टक्के गुण). लेखी परीक्षा आणि मुलाखत अनिवार्य. ४) आयआयटी मद्रास- कोणत्याही शाखेतील पदवी (किमान ५५ टक्के गुण). गेट (विषयांचा संकेतांक- एक्सएच) परीक्षेच्या गुणांवर आधारित प्रवेश. ५) आयआयटी मुंबई- पदवी परीक्षेत किमान ५५ टक्के गुण आवश्यक. एम.ए. प्रवेशासाठी ‘गेट’ परीक्षेतील गुण ग्राह्य धरले जातात. ६) आयआयटी कानपूर- अर्थशास्त्र विषयासाठी पदवी स्तरावर गणिताची पार्श्वभूमी असल्यास प्राधान्य मिळते. येथे ‘गेट’ किंवा ‘जॅम’ गुणांच्या आधारे मुलाखतीसाठी बोलावले जाते. ७) एनआयटी रुरकेला- कोणत्याही शाखेतील पदवीधर अर्ज करू शकतात. निवड प्रक्रियेत पदवीचे गुण आणि मुलाखतीचा विचार होतो.८) एनआयटी कालीकत- सीयुईटी-पीजी परीक्षेच्या गुणांवर आधारित प्रवेश दिला जातो.

 एम.ए. शाश्वत विकास (सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट)-

आयआयटी मंडी आणि आयआयटी रुरकेला यांसारख्या संस्थांमध्ये हा अभ्यासक्रम चालवला जातो. पर्यावरण, समाज आणि अर्थव्यवस्था यांचा समतोल राखून विकास कसा साधता येईल, याचे शिक्षण दिले जाते. काय शिकाल? हवामान बदल, नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन, आणि ग्रामीण विकास धोरणे.

या अभ्यासक्रमाच्या प्रवेशसाठी ‘गेट’ (एक्सएच) चे गुण किंवा संस्थेची स्वतःची प्रवेश परीक्षेचे गुण ग्राह्य धरले जातात. करिअर संधी– आंतरराष्ट्रीय सामाजिक संस्था, सरकारी पर्यावरण विभाग आणि ‘सस्टेनेबिलिटी सल्लागार’ म्हणून काम करण्याची संधी. संकेतस्थळ– iitmandi.ac.in किंवा hs.iitr.ac.in.

००००

१२ वी नंतरचे पारंपरिक अभ्यासक्रम

(हे अभ्यासक्रम महाराष्ट्रातील बहुतेक सर्वच अधिकृत महाविद्यालयांमध्ये शिकवले जातात. नमुन्यादाखल काही महत्वांच्या संस्थांची नावे कंसात दिली आहेत. या अभ्यासक्रमांना १२ वी तील गुणांच्या आधारावर प्रवेश दिला जातो. आता बऱ्याच संस्था कॉमन युनिव्हर्सिटी एन्ट्रस्ट टेस्ट (सीयूईटी-यूजी या परीक्षेतील गुण प्रवेशासाठी ग्राह्य धरतात.)

१) बी.ए. मानसशास्त्र – मानवी मन, वर्तन आणि मानसिक आरोग्याचे शास्त्र यात शिकवले जाते. करिअर संधी– समुपदेशक, मानव संसाधन व्यवस्थापक, क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट (नैदानिक मानसशास्त्रज्ञ– मानसिक आरोग्यासाठी औषधांशिवाय मार्गदर्शन आणि थेरपी करणारे तज्ज्ञ) (टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस, संकेतस्थळ- tiss.edu), २) बी.ए. राज्यशास्त्र – शासन व्यवस्था, प्रशासन आणि राजकीय सिद्धांतांची माहिती यात मिळते. करिअर संधी– प्रशासकीय सेवा, राजकीय विश्लेषक, एनजीओ सल्लागार. (जवाहरलाल नेहरू युनिव्हर्सिटी, संकेतस्थळ- jnu.ac.in), ३) बी.ए. इतिहास – मानवी संस्कृतीचा विकास आणि ऐतिहासिक घटनांचे संशोधन यात केले जाते. करिअर संधी– इतिहासकार, पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ, संग्रहालय क्युरेटर, शिक्षक. (बनारस हिंदू युनिव्हर्सिटी, संकेतस्थळ- bhu.ac.in),६) बी.ए. भूगोल – पृथ्वीची रचना, हवामान आणि लोकसंख्येचा अभ्यासावर भर देणारी ज्ञानशाखा. करिअर संधी– जीआयएस (जिऑग्रॅकिफ इन्फॉर्मेशन सिस्टिम- भौगोलिक माहिती प्रणाली तज्ज्ञ, नगररचनाकार, हवामानशास्त्रज्ञ. (उदा- क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले पुणे युनिव्हर्सिटी, संकेतस्थळ- unipune.ac.in),७) बी.ए. समाजशास्त्र – सामाजिक संस्था, नातेसंबंध आणि समाजातील बदलांचा अभ्यास या ज्ञानशाखेत केला जातो. करिअर संधी– सामाजिक कार्यकर्ता, बाजार संशोधक, धोरण विश्लेषक. (फर्ग्युसन कॉलेज, पुणे किंवा मिठीबाई कॉलेज, मुंबई.),८) ग्रंथालय शास्त्र (लायब्ररी सायन्स) – ग्रंथालयातील पुस्तकांचे आणि माहितीचे व्यवस्थापन करण्याचे शिक्षण-प्रशिक्षण देणारी ज्ञानशाखा. करिअर संधी– ग्रंथपाल, माहिती व्यवस्थापक, दस्तऐवजीकरण अधिकारी. (इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ, संकेतस्थळ- ignou.ac.in), ९) बी.पी.एड. (शारीरिक शिक्षण) – खेळ, व्यायाम आणि शरीरशास्त्राचे ज्ञान यात दिले जाते. करिअर संधी– क्रीडा प्रशिक्षक , शारीरिकशिक्षण शिक्षक, जिम ट्रेनर (लक्ष्मीबाई नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ फिजिकल एज्युकेशन, संकेतस्थळ- lnipe.edu.in),१०) पुरातत्वशास्त्र (आर्किओलॉजी) – जमिनीखालील अवशेष शोधून जुन्या संस्कृतींचा अभ्यास करण्याचे तंत्र यात शिकवले जाते. करिअर संधी– पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ, वारसा व्यवस्थापन तज्ज्ञ (डेक्कन कॉलेज, पुणे, संकेतस्थळ- dcpune.ac.in), ११) लोकप्रशासन (पब्लिक अ‍ॅडमिनिस्ट्रेशन) – सरकारी धोरणे आणि सार्वजनिक प्रशासनाची कार्यपद्धती यात शिकवली जाते. करिअर संधी– शासकीय अधिकारी, धोरण निर्माते, नागरी सेवा. (फर्ग्युसन कॉलेज पुणे किंवा एमआयटी-डब्ल्यूयू पुणे (बीए-गव्हर्नमेंट ॲण्ड ॲडिमिनिस्ट्रेशन), १२) बी.ए. तत्वज्ञान – मानवी विचार, तर्कशास्त्र आणि नैतिकतेचा सखोल अभ्यास यात होतो. करिअर संधी– संशोधक, नीतिशास्त्र सल्लागार, शिक्षक. (मिठीबाई कॉलेज, मुंबई किंवा फर्ग्युसन कॉलेज-पुणे, हैदराबाद युनिव्हर्सिटी, संकेतस्थळ- uohyd.ac.in)  १३) बी.ए. मानववंशशास्त्र (अँथ्रॉपॉलॉजी) – मानवी संस्कृती, जनजाती, उत्क्रांती आणि सामाजिक रचना यांचा अभ्यास यात होतो. करिअर संधी – मानववंशशास्त्रज्ञ, संशोधक, एनजीओ /युनेस्को प्रकल्प, पुरातत्त्व सहाय्यक, शिक्षक. (उदा- फर्ग्युसन कॉलेज किंवा सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, संकेतस्थळ- unipune.ac.in), १४) बी.ए. मानवी हक्क (ह्युमन राईट्स): भारतीय संविधान, कायदे आणि मानवी हक्कांचे संरक्षण या विषयावर यात भर दिला जातो. करिअर संधी: कायदेशीर सल्लागार, आंतरराष्ट्रीय संघटनांमधील (युनायटेड नेशन्स) प्रतिनिधी, सामाजिक कार्यकर्ता. संस्था: मुंबई विद्यापीठ किंवा टी.आय.एस.एस. संकेतस्थळ: tiss.edu

०००